De kunst van het lachen. Humor in de Gouden Eeuw

De kunst van het lachen. Humor in de Gouden Eeuw

Zelden zijn er meer humoristische schilderijen gemaakt dan in de Nederlandse Gouden Eeuw. Ondeugende kinderen, dwaze boeren, malle dandy’s en drinkebroers, kwakzalvers, koppelaars, luie dienstmeiden en lustige dames – ze figureren in groten getale in topstukken uit de Gouden Eeuw. De tentoonstelling De kunst van het lachen. Humor in de Gouden Eeuw biedt voor het eerst een overzicht van humor in de Nederlandse zeventiende-eeuwse schilderkunst. Deze tentoonstelling is van 11 november 2017 tot en met 18 maart 2018 te zien in het Frans Hals Museum.

Frans Hals wordt vaak ‘de meester van de lach’ genoemd. Als geen andere schilder uit de Gouden Eeuw wist hij in zijn portretten een levendigheid aan te brengen waardoor het lijkt alsof zijn modellen zomaar vanuit het verleden naar het nu kunnen stappen. Meer nog, Hals durfde als een van de weinigen in de zeventiende eeuw – vaak volkse – figuren met een gulle lach te schilderen, met de tanden bloot. In zijn genreschilderijen namen vrolijkheid en scherts een prominente plaats in. Kunstenaars uit de Gouden Eeuw hebben humor veelvuldig gebruikt in hun werk. De humor die in de werken besloten ligt moet voor tijdgenoten gemakkelijk herkenbaar zijn geweest. Nu – eeuwen later – zijn de beeldgrappen uit de Gouden Eeuw soms lastig te ontrafelen. Met name in de afgelopen twintig jaar is hier veel nieuw onderzoek naar gedaan, en beginnen we zicht te krijgen op de volle breedte en diepte van de zeventiende-eeuwse humor.

In 2011/2012 organiseerde het Frans Hals Museum de tentoonstelling De Gouden Eeuw viert feest. De aankomende tentoonstelling De kunst van het lachen. Humor in de Gouden Eeuw is de pendant van dit tweeluik over de vrolijke kant van de Hollandse zeventiende-eeuwse schilderkunst en samenleving, een aspect waaraan in het bijzonder Haarlemse kunstenaars een grote bijdrage geleverd hebben.

De tentoonstelling omvat circa zestig topstukken uit binnen- en buitenland van de hand van schilders als Rembrandt, Frans Hals, Jan Steen, Judith Leyster, Adriaen Brouwer, Gerard van Honthorst, Jan Miense Molenaer en Nicolaes Maes. In De kunst van het lachen worden acht specifieke thema’s belicht waaronder liefde en lust, kattenkwaad en boertigheden. De tentoonstelling sluit af met autobiografische humor: beeldgrappen waarin de schilder zelf de hoofdrol speelt. Daarnaast zal een kleine selectie getoond worden van de in de zeventiende eeuw razend populaire moppenboekjes, die de reputatie van de Hollanders als een bijzonder vrolijk en humoristisch volk onderstrepen. Volgens een Italiaanse tijdgenoot, de in de Nederlanden woonachtige schrijver Lodovico Guicciardini, waren Nederlanders: ‘seer ghesellich, ende boven al boerdich, boetsachtich ende kluchtich van woorden, maer somtijdts te veel.’

Een echte diva komt te laat…

Lachend meisje met een obscene voorstelling van Gerard van Honthorst uit 1625 is een van de 53 schilderijen die in deze tentoonstelling de opmerkelijk humoristische inborst van Nederlandse kunstenaars in de Gouden Eeuw laten zien. Het werk dat uit Saint Louis moet komen, wordt op dit moment transportklaar gemaakt en later in november toegevoegd aan de tentoonstelling, waar het een prominente plek zal krijgen.

De jonge hedendaagse kunstenaar Rinus van Hall zorgt er met zijn performance The Phantom Painter voor dat de vrolijke jongedame (die Honthorst een vunzige grap laat maken) toch op een originele manier aanwezig is. Tijdens een marathonsessie van meer dan een etmaal schilderde hij het oorspronkelijke werk zorgvuldig na en registreerde dat proces op video. Zijn maakproces en de kopie die hiervan het resultaat is, zijn in de tentoonstelling te zien. Van Hall plaatst zichzelf hiermee in een lange traditie. Van Lachend meisje met een obscene voorstelling bestaan wereldwijd meer dan 7 vroege kopieën.

Van 18 januari tot en met 18 maart 2018 voegt de Bulgaarse hedendaags kunstenaar Nedko Solakov (1957) een extra vrolijke noot toe aan De kunst van het lachen.

Humor in het Frans Hals Museum en De Hallen Haarlem
Het jaarthema ‘humor’ loopt in 2017 losjes als een rode draad door de activiteiten en programmering van het Frans Hals Museum en De Hallen Haarlem. Er viel eerder al te lachen in het museum bij: Ik zie, ik zie… humor, tot en met 3 september 2017 bekeken humoristen Erik van Muiswinkel, Sylvia Witteman, Vincent Bijlo en Katrijn van Bouwel in het Frans Hals Museum beelden ‘op het tweede gezicht’ en deelden met aanwijzingen en beschrijvingen hun bevindingen en associaties. En tot en met 10 september was zowel in het Frans Hals Museum als De Hallen Haarlem Humor. 101 jaar lachen om kunst te zien. Deze tentoonstelling illustreerde hoe kunstenaars humor als inspiratiebron hanteerden vanaf de komst van dada in 1916 tot nu. In Studio HaHaHals stappen families letterlijk even in de Gouden Eeuw en kunnen ze een humoristisch groepsportret maken.

Samenstellers en catalogus
De kunst van het lachen is samengesteld door Anna Tummers, conservator oude kunst van het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem, Elmer Kolfin, universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam en co-conservator voor deze tentoonstelling en Jasper Hillegers, assistent-conservator, in nauw overleg met Mariët Westermann, Gouden Eeuw specialist en vicepresident van de Andrew W. Mellon Foundation. Bij de tentoonstelling verschijnt een catalogus, die wordt uitgegeven door Uitgeverij Waanders.

Partners
De kunst van het lachen. Humor in de Gouden Eeuw wordt mede mogelijk gemaakt door de BankGiro Loterij, VSBfonds, Fonds 21, Prins Bernhard Cultuurfonds, Vrienden van het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem, Dr. Hendrik Muller’s Vaderlandsch Fonds en de rijksoverheid: de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft namens de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap een indemniteitsgarantie toegekend.

Toeslag tijdens de tentoonstelling
Het Frans Hals Museum leent schilderijen van musea uit binnen- en buitenland voor de tentoonstelling De kunst van het lachen. Humor in de Gouden Eeuw. Vanwege de hoge transport- en verzekeringskosten die hieraan verbonden zijn, vraagt het museum een toeslag van € 5,- bovenop de reguliere entreeprijs (geldt niet voor vrienden Frans Hals Museum, ICOM-kaarthouders en leden van Vereniging Rembrandt). Het museum is anders niet in staat een tentoonstelling van een dergelijke omvang en kwaliteit te organiseren. De bezoeker kan met het entreebewijs ook de tentoonstelling A Global Table in het Frans Hals Museum én De Hallen Haarlem bezichtigen.

Begunstigers

  • Bank Giro Loterij
  • Mondriaanfonds
  • Haarlem